Misschien hebt u hem al gezien en zelfs gekocht uit het vriesvak van uw supermarkt, of vishandel: de exotische panga (pangasius). Het lijkt op het eerste gezicht een goede keuze. Want op grote schaal gekweekt in Azië, dus een ethisch verantwoord alternatief voor het eten van gevangen, bedreigde soorten. Maar zo  simpel is het niet. Dit keer neemt Joke u mee op een ontluisterende ontdekkingsreis naar de Mekong-delta (Vietnam). Ze vertelt u alles over panga-filets, dat wat u altijd al wilde weten maar (zich) nooit durfde (af) te vragen…

De pangasius is een zoetwatervis uit de familie van de reuzenmeervallen. Hij kan 3 meter lang worden. Panga wordt tegenwoordig massaal gekweekt, vooral in de Vietnamese Mekongdelta, 90% van alle pangasius wordt hier gekweekt.  In 2008 eindigde meer dan de helft van de 600.000 ton “geoogste” pangasius in West-Europa. Panga begint steeds meer op te duiken in het vriesvak van uw warenhuis of vishandel, maar dat is niet de voornaamste reden van dit succes. Pangasius wordt massaal verkocht als kabeljauw.

Pangasius is een Vietnamees succesverhaal.  In feite gaat het om twee soorten katvis: tra (pangasianodon hypophthalmus) en basa (pangasius bocourti). In 1995 bedroeg de ‘oogst’ 10.000 ton en in 2008 was het al meer dan 1,1 miljoen ton. Die groei is conform de vraag in de markt. Pangasius wordt nu uitgevoerd naar 130 landen, bijna allemaal in de vorm van witte panga-filets. 80% van de export ging naar de VS, maar in de afgelopen jaren  is dit veranderd, nu is Europa met 35% de grootste afnemer en staan de VS onderaan de lijst met amper 4%.

Poisson poison
De Mekong is één van de zwaarst vervuilde rivieren ter wereld. De hoeveelheid arseen in de rivier ligt tot acht keer hoger, dan wat de Wereldgezonheidsorganisatie als veilig acht. In het grondwater is de concentratie zelfs twintig keer hoger dan wat verantwoord wordt geacht. Het gif komt onder meer van een quasi ongecontroleerd gebruik van pesticiden. De impact is nog niet duidelijk: de effecten van chronische arseenvergiftiging zijn vaak pas na tien jaar te zien. Daarnaast munt de Mekong uit door de prominente aanwezigheid van kankerverwekkende PCB’s, DDT’s, CHL’s, HCH’s en HCB’s.

De vis-apotheker
Uw pangasius  leeft niet alleen in dit water; de  filet wordt ook gebruikt om hem in te vriezen, maar er is meer aan de hand. De ‘upper ten’ in de regio bestaat uit handelsreizigers die met een koffer vol geneesmiddelen tegen parasieten in de vis, pre- en antibiotica en nog van dat fraais aankloppen bij de viskweker. In het assortiment ook steevast trifluralin, dat in Europa – terecht – verboden is. De pesticide excelleert in zowat alles wat u niet in de buurt van consumptievist wenst tegen te komen: ze is persistent in de bodem en niet gemakkelijk biologisch afbreekbaar en heefteen hoog potentieel voor bioaccumulatie, met name in waterorganismen. De viskwekers vinden het echter een doeltreffend middel tegen ongewilde plantengroei in hun vijvers. Dew aterkwaliteit isbovendien  niet zo’n punt. Het succes van pangasius heeft de vis onder meer te danken aan een fysiologisch kenmerk. Door z’n unieke zwemblaas kan de soort direct zuurstof halen uit de lucht. Dit betekent, dat kwekers niet wakker hoeven te liggen over het zuurstofgehalte in het water. 

Waterkwaliteit is niet echt een punt en men kan heel veel vissen in heel weinig water kweken. De norm is ongeveer 150 stuks in een drijvende kooi van een kubieke meter, en een stuk of tachtig per vierkante meter in een kunstmatige vijver.

Urine van zwangere vrouwen
Urine van zwangere vrouwen is een ander middeltje, dat gretig wordt afgenomen: vrouwelijke pangasius groeit opmerkelijk sneller en legt sneller en meer eieren wanneer ingespoten met een hormonenextract dat een Chinese firma produceert uit gedehydrateerde urine van zwangere vrouwen.  De pangasius krijgt korrels als voer. Daarin zit o.a. vismeel (dat komt uit Zuid-Amerika, waar 90 procent van de ansjovisvangst verwerkt wordt tot beestenvoeder, maar dat is een ander verhaal), eiwitten van plantaardige oorsprong zoals soya, maar ook eiwitten van dierlijke oorsprong en nogal wat veren van kippen en andere bijproducten van gevogelte. Dit laatste kan het risico met zich meebrengen dat het in die regio gangbare vogelgriepvirus ook in de vissector terecht komt.

Pentanatriumtrifosfaat
Een keer verwerkt, krijgt de pangasiusfilet een injectie met een pentanatriumtrifosfaatoplossing. Die bedraagt tussen 10 en 20 procent van het gewicht van de filet. De filet wordt daardoor zwaarder (en brengt meer op) plus zorgt, dat deze langer bewaard kan worden.

Feodaal systeem
Niet, dat het alle viskwekers echt rijk maakt . Een maximum maandinkomen van 50 Amerikaanse dollar is gewoon. Er is ook een soort feodaal systeem ontstaan langs de oevers van de Mekong, waarbij een arme viskweker het visvoer “in bruikleen” geleverd wordt. De leverancier van het voer neemt na 180 dagen de vissen af tegen een vergoeding die gemiddeld per persoon neerkomt op ongeveer de armoedegrens. 

Katvis vermoordt dolfijn
De kweek van pangasius heeft sterk bijgedragen tot het verdwijnen van de populatie van irrawaddy-dolfijnen (orcaella brevirostris) in de Mekong. Er zouden er nog hooguit een vijftigtal zijn. De dolfijnen zijn bijna allemaal gestorven als gevolg van een bacteriële infectie, waarschijnlijk afkomstig door aanraking met kweekkooien. Die ziekte is op zich niet dodelijk, behalve wanneer het immuunstelsel van de dieren is aangetast. Bij de autopsie troffen onderzoekers toxische niveaus van pesticiden (vooral DDT) en PCB’s aan.

De kweek van pangasius heeft sterk bijgedragen tot het verdwijnen van de populatie van irrawaddydolfijnen (orcaella brevirostris) in de Mekong. Er zouden er nog hooguit een vijftigtal zijn. 

Zwarte markt
In 2009 werd in de VS een lading pangasius onderschept van 4.545 ton. Op de verpakkingen stonden de namen van duurdere vissen zoals tongfilet, kabeljauw en zeebaars: alles behalve pangasius. Het kopstuk achter de zwendel werd gepakt en kreeg 63 maanden cel. Maar het zou naïef zijn om te denken dat deze vangst niet meer dan het topje van de ijsberg was. En dan is er de strontmond, Tilapia is oorspronkelijk Afrikaans, maar nu wordt hij voornamelijk in Zuid-China, Indonesië en Bangladesh gekweekt. De export gaat grotendeels richting Amerika, maar ook in Europese supermarkten duikt de vis op. Het grootse probleem met tilapia zijn hormonen. Alleen de mannetjes van de soort zijn bruikbaar om verwerkt te worden. Dus worden van de vrouwtjes op jonge leeftijd mannetjes gemaakt. Dat kan door het toedienen van grote dosissen testosteron. Te veel testosteron kan onder meer leiden tot borstkanker. Tilapia wordt door de kwekers ook wel “strontmond” genoemd . De vis is de kampioen in het eten van zijn eigen uitwerspelen; hij consumeert tot zes keer meer uitwerpselen dan, dat hij zelf produceert.

De vis die u ziet, is niet de vis die u eet

Een verrassend cijfer: 68% van de vis die we consumeren, eten we in een restaurant. De visserij en aansluitend de horeca hebben altijd al mooi misbruik gemaakt van onze armzalige kennis van de zee en haar bewoners. Wat u koopt of bestelt is heel vaak niet wat u vermoedt, dat op uw bord belandt.

Pangasius wordt massaal verkocht als kabeljauw. In  de zomer van 2009 werd in Londen de proef op de som genomen. 14 van de 56 als niet in korst klaargemaakte kabeljauw bleken in feite schotels met pangasiusfilets te zijn.

Bij als gepaneerde kabeljauw verkochte schotels bleek de zaak nog veel erger te zijn. Eén onderzoek stelde vast, dat in 37 % van de gevallen de vis in het krokante jasje helemaal geen kabeljauw was. In de meeste gevallen was het pangasius, in sommige gevallen tilapia (een Chinese variant) en verder koolvis en heek. Een andere steekproef kwam uit op fraude in 25% van de gevallen.

Het vaste vlees van de zeeduivel lijkt wat textuur en uiterlijk betreft op kreeft, maar is veel goedkoper.

Stukjes zeeduivel eindigen dan ook vaak als kreeft in bereide gerechten, zoals pasta’s en vispannetjes.

Neem één van de absolute lievelingen: kabeljauw. Wat u in de horeca daarvoor krijgt is vaak schelvis (haddock), wijting, heek (merluza) of koolvis (pollak). Recente studies zijn er niet, wel eentje uit het midden van de jaren negentig, toen dit in 15 % van de gevallen zo bleek te zijn. Dit percentage is de jongste jaren fors gestegen, en wel door de invasie van de pangasius.

Pangasius, de lucratieve zwendel
Niemand eet meer kabeljauw dan de Britten. Een lucratieve zwendel dus, want pangasius is drie à vier keer goedkoper om in te kopen dan kabeljauw. Culinaire geesten onder u zullen nu meewarig het hoofd schudden. Hoe is dat mogelijk? Pangasius is helemaal geen familie van kabeljauw. Het is een tropische zoutwatervis en heeft een andere textuur. Het enige, dat de vissen met elkaar gemeen hebben is, dat, eenmaal gekookt, hun vlees wit is. Vertrouw uw ogen niet. Experimenten verklaren hoe het kan. Zo blijkt, dat drie op vier mensen toebereidekabeljauw, koolvis, pangasius en schelvis niet van elkaar kunnen onderscheiden. De vier soorten werden op dezelfde manier toebereid(gestoomd), kregen op hun bord hetzelfde garnituur en saus en slechts één op vier van de 150 testpersonen slaagde er in de kabeljauw er uit te pikken.

Zander = snoek = groene baars = meerbaars = mosbaars = forel, de dingen veel namen geven, is overigens een handige manier om consumenten zand in de ogen te strooien. De breedbekbaars staat ook te boek als groene baars, meerbaars, mosbaars. Wat u in de helft van de gevallen op uw bord krijgt wanneer u het bestelt, is zander (wat dan eigenlijk snoekbaars is) en in sommige gevallen zelfs forel. Tonijn, als steak, blijkt vaak gefileerde haai te zijn.

‘Wild’, een kwestie van interpretatie
Een andere vorm van wijdverspreid bedrog heeft te maken met gekweekte versus in het wild gevangen vis. Neem zalm. Tenzij er nadrukkelijk op de verpakking staat vermeld waar de zalm gevangen is, kun u ervan uitgaan, dat het gaat om zalm van een visboerderij. Het etikelt ‘wild salmon’ blijkt een kwestie van interpretatie te zijn. “Een grote kooi in de oceaan, tja, ‘t is wel een kooi maar het water wat er doorstroomt is hetzelfde als, dat van de ‘wilde’ oceaan en feitelijk zwemmen die vissen dus in de zee en zijn dus ‘wild’.

En zelfs wanneer de details op de verpakking, of bij de uitgestalde zalm staan, wordt u in één op vijf gevallen gerold. Dat bleek uit DNA-tests van zalm die gekocht werd bij 128 West-Europese supermarktketens. Zelfs de gourmetafdeling van het prestigieuze Harrods liep tegen de lamp. “Een vergissing bij het labelen van een slordige winkelbediende”, luidde het excuus.

Sushi: The Chicago Sun-Times liet in de thuisstad van Obama DNA-sampels nemen in de 14 beste sushi-restaurants. Daaruit bleek dat de begeerde rode snapper in vier gevallen goudbrasem was en in de tien andere gevallen de goedkope Chinese kweekvis tilapia, een soort die zo tsjokvol hormonen, antibiotica en andere viezigheid zit, dat je er niet zou aan denken ze rauw te eten.

De duivel in de kreeftensoep: Zeeduivel (wat hetzelfde is als lotte, staartvis en hozemond) staat in New England bekend als “the poor man’s lobster” (kreeft voor de armen) en dit nemen restaurateurs al te vaak letterlijk. Het vaste vlees van dit vreselijk lelijke beest lijkt qua textuur en uiterlijk op kreeft, maar is veel goedkoper. Stukjes zeeduivel eindigen dan ook vaak als kreeft in bereide gerechten, zoals pasta’s en vispannetjes.

En dan nog even dit: In de afgelopen vijftig jaar is 90 % van wat door de mens als eetbaar visbestand wordt aangezien gewoonweg verdwenen. Als we doorgaan op het huidige niveau met vissen en vervuilen, dan zijn binnen dertig jaar alle Oceanen dood.