De Dictatuur doorboorde Guanarteme met een netwerk van tunnels voor de opslag van munitie, voor een duikboothaven welke Hitler wilde aanleggen in El Arsenal (Marinehaven in Puerto de La Luz).

De militaire strategen in de jaren van na de Spaanse burgeroorlog, begonnen in de jaren veertig van de vorige Eeuw met het meest prestigieuze, onderaardse bouwwerk, dat men kent in het verdedigingssysteem van Canarias. Ze doorboorden de berghellingen welke de bedding omgeven van de barranco van Tamaraceite – die tot aan het Auditorium loopt – met een doolhof van tunnels, welke een oppervlakte bereikte van 7.304 m².

De bewaker die het Manuel-Lois-tunnelcomplex bewaakt.

 Vanaf het jaar 2006 is de demilitarisering begonnen van de 168.500 m² grote kazerne die de naam Manuel Lois draagt en het is nu in 2010 voor het eerst, dat de persmedia toegang hebben tot de originele bouwplannen van deze potente infrastructuur. Dit labyrint welke  voor oorlogsdoeleinden is gecreëerd, zal omgetoverd worden tot een sociaal culturele ruimte, wat de kandidatuur van Las Palmas de Gran Canaria voor ‘Culturele Hoofdstad van Europa 2016’ moet versterken.

Een team van architecten, dat bestaat uit Beatriz Ruiz de la Torre, David Martell Sosa en José Manuel Cruz, is verantwoordelijk voor de eerste fase van het herstel van  dit bebouwde gebied, hoewel men nog steeds bezig is met het ontrafelen van de plannen van de Dirección de Construcciones e Industrias Navales Militares (Directie Bouwzaken en Industriehallen van de Marine) en de rol die ze speelden (het eerste project dateert van 1944).

De daadwerkelijke constatering van het bestaan van de tunnels , heeft geleid tot een van de gemeentelijke legenden: géén van deze tunnels namelijk loopt naar zee, of heeft een verbinding met de Base Naval (de Marinehaven in Puerto de La Luz).

Tegenover de fabel staat de werkelijkheid: het labyrint is alleen te verklaren met de bouwtekeningen in de hand, en zijn functionaliteit verbergt de bouwgeheimen welke in Europa ontstonden na de Eerste Wereldoorlog en die hun hoogtepunt vinden vanaf de Tweede Wereldoorlog en in de daaropvolgend Koude Oorlog, met voorbeelden zoals de Maginotlinie (Van België tot aan Zwitserland, als grensschending met Duitsland) of, eenzelfde verdedigingswerk zoals bij Gibraltar.

De bijna 8.000 m² aan tunnels verbergen in hun ingewanden een elektriciteitscentrale, een opslagplaats voor torpedo’s, een dubbelvoudige kruitkamer, twee enkelvoudige kruitkamers een vuurwerkmagazijn en een magazijn voor de oplag van mijnen. In de gangen met een betonnen bodem konden, in sommige gevallen, vrachtwagens rijden die hun lading losten op de perrons van de treinwagons.
Van daaruit ging de lading op weg naar enorme opslagmagazijnen(12 meter breed, 48 meter lang en 10 meter hoog), met een brugkraan voor het plaatsen van raketten. Zes decennia na het voltooien van dit oorlogscomplex hebben de gepantserde draaideuren, de structuur van de tunnels en de grote magazijnen de tand van de tijd doorstaan.

Deskundigen benadrukken, dat, na het verdwijnen van de oorspronkelijke bestemming, het een zodanige ruimte is, dat deze ongebouwd kan worden voor andere doeleinden. Na de demilitarisering ervan, is het doel deze aan te passen voor audiovisuele projecten, artistieke installaties, tentoonstellingsruimte of ruimte voor muziekuitvoeringen. De sporen van de oorlog zijn duidelijk aanwezig in enkele gangen, waar vooral enkele ventilatieroosters verse lucht aanvoeren vanaf de berghellingen van de Barranco.

Een blik op de bergen onthult de ventilatieopeningen, die de ondergrondse ruimten van zuursof voorzien. Het tunnelnetwerk heeft een constante temperatuur van 15 graden Celsius, een natuurlijk klimaat, dat niet alleen verkregen is door de beschutting van een laag aarde, maar ook door het systeem van een natuurlijke ventilatie. Deze bewerkelijke, machinaal aangelegde, ventilatie was noodzaak, omdat er in het inwendige vrachtwagens rondreden.

Het opmerkelijkste bouwwerk bevindt zich in de ruimte welke de ingenieurs in 1946 Polvorín Subterráneo para Artificios (Ondergrondse Kruitkamer voor Raketten) noemden. Een wandeling door deze ruimte maakt niet het doel ervan duidelijk, tenzij de gids kennis heeft van de bouwtekening. Als men die eenmaal ontvouwt, ontdekt men een H-vorm, die gevormd wordt door vier vakken, ook wel cellen genoemd, die bedoeld waren voor de afzonderlijke opslag van explosieven. De vier kamers zijn, klaarblijkelijk, onafhankelijk van elkaar gebouwd met hout, dat vrij van de tunnelvoer en tunnelwanden staat, om vocht te vermijden.

Voor een oningewijde in de materie, zouden zij door kunnen gaan voor verblijfsruimten, op de manier van een bunker, die bedoeld is om personen te verbergen.

 

Maar de kruitkamer in zone D2, die 700 m² groot als tussenruimte tussen de vier zalen ligt, verbergt nog een ander geheim. De vier kamers zijn onderling verbonden door enkele gangen in een X-vorm, die, op het punt waar zij elkaar kruisen, een ventilatiekanaal hebben wat verticaal door de berg gaat en wat uitmondt in een een rond puntdak. Deze raadselachtige vorm die boven de berg zweeft naast een typisch wachthuisje voor soldaten, is zichtbaar vanaf de bodem van barranco.

De van boven naar beneden in de bergwand geboorde ontluchtingspijp, waarvan de aansluiting tot op een exact punt in de ondergrond tot op de millimeter nauwkeurig bestudeerd was, laat door zijn loop de techniek zien welke is gebruikt voor het vermijden van de gevolgen van een veronderstelde aanval op het munitiemagazijn. Dat in die zin niets meer is dan een enorm blok van massief beton in de vorm van een open haard, en als zodanig verankerd, om de gevolgen van de drukgolven van een ontploffing op te vangen.

Het defensieve karakter is ook weer te zien in het zogenoemde torpedo-magazijn, in de sector K-1, waar het ontwerp van de tunnelingang erop gericht is, om een aanval  via de monding van de fortificatie af te weren.

Na tunnel D1 bezocht te hebben, met een 2.470 m² groot magazijn voor de opslag van mijnen, rijst de vraag, wat de kosten voor het Leger zijn geweest voor zijn Infanterie en de tweede vraag is dan, waarom deze een zo grote afmeting heeft. De begroting laat zien, dat de lange bouwtijd voor de naoorlogse Spaanse militaire industrie niet gemakkelijk moet zijn geweest om de bouwmaterialen en de lonen van de bouwvakkers te betalen. Een deskundige op het gebied van tunnelbouw becijfert, dat in de jaren veertig de bijna 8.000 m² aan beton, arbeidsloon en machinerie minimal 30 miljoen peseta’s (12 miljoen euro) moet hebben gekost.

De uitgaven blijven opvallend in een periode tussen twee Wereldoorlogen waarin de Canarische Eilanden ondergedompeld waren in de tekortkomingen van een autarkische economie met basale leverantietekorten. Terwijl dit gebeurde midden in het Economische Beleid van García Escámez waarin strategen van Franco titanenarbeid verrichtten in het binnenste van de bergen aan het einde van de barranco van Tamaraceite (voor militaire ingenieurs: Guanarteme). In de tijd was het al mogelijk, om machinerie te gebruiken voor het graven van tunnels, terwijl het stutten van de zijwanden o.a. gedaan werd met technieken zoals glijbekisting. Een maaksel van hout, die het beton op zijn plaats hield totdat dit hard was. Eenmaal uitgedroogd, omkleedde men de bekisting ter bevordering van de betrouwbaarheid van de structuur.
Tegenwoordig wordt dit soort constructies uitgevoerd met materiaal wat zich hecht aan de rotswand en wat door zijn duurzaamheid toekomstig losraken van gesteente voorkomt.

In tunnel A1, met een magazijn van 260 m², is de industriële archeologie het best zichtbaar. Het gaat om een stroomgenerator, misschien wel een dynamo van een onderzeeër, die de bewoners van de Manuel Lois-kazerne van elektriciteit moest voorzien. Wat in de jaren zestig kon oplopen tot een bevolking van 1.000 manschappen tijdens de kritieke fase van de Groen mars van Marokko door de Sahara.
Aan deze A1 tunnel grenzen enkel barakken die erop gebouwd zijn, om hoge temperaturen te kunnen doorstaan en die men nu in het renovatieplan, met een culturele bestemming een vredesmissie wil geven.
Veel dieper ligt de waterbron van Los Martinón, een van de oudste van Gran Canaria, en dicht bij de ventilatiegaten van de tunnels liggen de ‘Los Cuevas del Rey’ (‘Grotten van de Koning’),  beschermde pré-Spaanse nederzettingen van grote archeologische waarde. En wat verderop geeft de verkleuring van een gedeelte van de berghelling informatie over het geologische verleden van het eiland Gran Canaria.

Het verhaal wil, dat dit gebied grotendeels bezet was door militairen. Wilden ze de zee bereiken, of er tenminste zo dicht mogelijk bij komen? Ze waren er niet ver van verwijderd en een ondergronds afvoerkanaal in de barranco zou het mogelijk gemaakt hebben, dat ze de branding bereikten.

Waren er geschoolde, buitenlandse arbeidskrachten betrokken bij de aanleg van de tunnels en hun apparatuur? Ook daarvan is geen bewijs terug te vinden in de officiële documentatie. Juan José Díaz Benítez, geschiedenisprofessor aan de Universiteit van Las Palmas de Gran Canaria en groot kenner van de militaire geschiedenis van het Eiland gedurende de Tweede Wereldoorlog, benadrukt, dat men noch in het Cultureel en Geschiedkundig Marine-instituut, noch in het Algemene Rijksarchief van Alcalá de Henares, men kan opmaken, dat ingenieurs van het Derde Duitse Rijk deelgenomen hebben aan de bouw. Op dezelfde manier refereert men aan de aanwezigheid, zoals men beweert, van Krupp-technici. “Niets van dit alles. De Spaanse ingenieurs hadden al ervaring met dit type infrastructuur en van de aanwezigheid van Krupp-technici zijn slechts tekenen in twee bunkers, die in Mesas de San Juan en die in Melenara en, dat alleen voor wat betreft de bewapening,” zo benadrukt de professor.

Was de investering in de barranco van Guanarteme rendabel?
Een ander vraag die in de lucht hangt, is de verwijzing naar het tunnelnetwerk, welke de drie magazijnen terugbrengt tot een belachelijke afmeting, net als bijvoorbeeld de Barranco de Tahodio op Tenerife. Maar toch rechtvaardigt de angst voor een Britse invasie op de Canarische Eilanden ten tijde van de Tweede Wereldoorlog de inzet van de Marine op zich niet.

De acties in de Manuel Lois-Kazerne maakten deel uit van een plan voor de Base Naval (Marine Basis), dat dateerde uit de jaren 40 en daarin overwoog men in het Arsenal (de Marinehaven) de bouw van een pier als aanlegsteiger voor een flottielje van 12 onderzeeërs waarvoor de munitie opgeslagen moest worden in de tunnels van Guanarteme, zo benadrukt Díaz Benítez.

Franco plande technologische ondersteuning aan het Derde Rijk en zelfs de bouw van  complex bunkersysteem op de Esplanada en op de Muelle de Virgen del Pino, voor het beschermen van onderzeeërs in geval van een luchtaanval. Ondanks het einde van het Nazidom, duurde de militaire droom van Franco voort tot aan 15 december 1947, de datum waarop men op papier, een begroting goedkeurde.

De nederlaag van Hitler veranderde het toneel, vooral omdat het in het Spaanse leger aan technologische capaciteit en aan financiële middelen ontbrak, om onderzeeërs te bouwen. In elk geval stagneerde de aanleg van de tunnels van Manuel Lois. De kosten voor bouwmateriaal en arbeidsloon belemmerden de voortgang van het netwerk. Maar diep van binnen woedde er een interne strijd in het kader van Franco’s macht over de financiële controle van de werkzaamheden, tussen de heersers van het Instituto Nacional del Industria (INI) en de militairen. Een strijd die zich richtte op het nationale Plandat uitgevoerd zou worden door de Bazán-fabriek, een troetelkindje van Generalísimo Franco.

De strijd had een aanzienlijke invloed op de bouwtijd. Nu, de nodige decennia later, richt de aandacht zich op het meest oorlogszuchtige deel van het bouwwerk wat begraven ligt in de Barranco die een recreatieplaats geworden is voor de militairen en hun familie. Het dramatische effect van torpedomagazijn en munitieopslagplaats is gedevalueerd door het ertegenover liggende zwembad, de tennisbaan en de picknickplaats in de schaduw van Indische laurierbomen.

Het gebied in de monding van de Barranco heeft te lijden onder het verval van de voorzieningen, het plunderen  van de  industrieel-militaire installaties, het verdrogen van de groenvoorzieningen en allerhande ongecontroleerde acties.

Het nieuwe tijdperk maakt een privaat, defensief militair terrein wat in verval is geraakt, geschikt voor algemeen sociaal gebruik. Ook legt het een voorbeeld van militaire architectuur bloot, dat eens te meer het bewijs vormt van de waarde welke de strategische ligging van de Eilanden heeft in de Atlantische Oceaan.

Rendabel
Was de door het franquismo gedane investering in de Barranco de Guanarteme – zoals die door de militaire ingenieurs  was omgedoopt – rendabel?
Días Benitez stelt, dat het, in sommige opzichten, een prachtig militair complex had kunnen zijn . “Men is er alleen maar toe gekomen er munitie op te slaan van de kanonniers en er andere gebouwen van minder belang neer te zeten, “ zo voegt de professor toe.

De tunnels zijn in de jaren 50 van de vorige Eeuw gereedgekomen, toen met het eindigen van de Tweede Wereldoorlog voor wat betreft de efficiëntie van onderzeeboten het beeld veranderde met de desinteresse van de Amerikanen voor de Canarische Eilanden – die nooit zijn opgenomen in het pakket aan Amerikaanse bases in Spanje.
Men weet niet, of Franco geprobeerd heeft te onderhandelen met de Amerikanen, voor het afmeren van hun onderzeeërs in het Arsenal  (de Marinehaven in Puerto de La Luz).

Wat zou er gebeurd zijn als de As (Berlijn-Rome-Tokio) niet verslagen was?  Dan zou het gebruik van deze bijna 8.000 m² niet in het gedrang gekomen zijn. Maar elke gissing daarover is slechts sciencefiction en daarmee een hoofdstuk van niet te bewijzen speculaties.

Het Lois-labyrint kan museum worden
De Gemeente Las Palmas de Gran Canaria wil van het door Franco gebouwde tunnelcomplex een groot museum en cultureel centrum maken. En daarmee wil men de rol benadrukken, welke de strategische geografische ligging van de Canarische Archipel speelde tijdens de Wereldoorlogen van 1914-1918 en 1940-1945.

Dit is eind mei 2010 meegedeeld door Rafael Pérez, wethouder van Cultuur van de Gemeente Las Palmas de Gran Canaria, een dag nadat de persmedia foto’s  niet eerder gepubliceerde documenten openbaar hebben gemaakt over het militaire bouwwerk. Dit tunnelnetwerk ombouwen tot museum is het enige wat momenteel duidelijk is bij de Gemeente. Het voorstel is, om het enorme geschiedkundige potentieel van de tunnels te gebruiken en deze te veranderen in de belangrijkste attractie van het toekomstige Parque de Las Creaciones op het terrein van de voormalige kazerne.

Het oude kazernecomplex van de Marine Infanterie is in 2001 door de militairen aan de stad  verkocht. Men wacht op de resultaten van een aantal technische rapporten over o.a. veiligheid. Zo verlangt de Wet, dat er om elke 25 meter nooduitgangen komen en men weet niet of dit mogelijk is. Afhankelijk van deze rapporten zal de Gemeente beslissen, wat of er met het tunnelcomplex gaat gebeuren Als men de veiligheid kan garanderen, dan zal met zeker tot de ombouw naar museum en cultureel centrum overgaan.

Pérez wilde geen termijnen noemen, maar als alles doorgaat, dan zou deze culturele voorziening voor audiovisuele doeleinden, uiterlijk, in 2016 in gebruik genomen kunnen worden.

Manuel Lois-tunnels afgesloten
Op last van de burgemeester van Las Palmas de Gran Canaria zijn de tunnels in het militaire Manuel Lois-complex afgesloten, dit om ongelukken te voorkomen.

Tot nu toe was er uitsluitend ‘s nachts bewaking. Maar met de publicatie van de geheime documenten over deze voormalige militaire kazerne, is de bewaking uitgebreid.
Er wordt nu in plaats van één bewaker ‘s nachts, extra bewaking ingezet en ook overdag zal het tunnelcomplex bewaakt worden, zodat het publiek geen toegang heeft en ook vandalen er vooralsnog hun lusten niet bot kunnen vieren.

LEES OOK: http://www.hollandsenieuwe.com/geheime-tunnels-van-franco-ontdekt-in-las-palmas-de-gran-canaria_14418/