Spanje worstelt met het Franco-verleden

Wet op de Historische Herinnering: het Spaanse Parlement heeft op woensdag 31 oktober 2007 een omstreden wet aangenomen die slachtoffers van de burgeroorlog eerherstel en steun belooft.

Zwijgen. Dat was de prijs die Spanje betaalde voor de overgang naar een democratie na de dood van dictator Francisco Franco in 1975. Zuid-Afrika, Argentinië en Chili kregen waarheidscommissies en hoorzittingen, in Spanje bleef het stil. De linkse oppositie was niet sterk genoeg om rekeningen te vereffenen en zo waren Franco-aanhangers in staat zich geruisloos te transformeren tot democraten.

De regering van José Luis Rodríguez Zapatero, kleinzoon van een legerkapitein die door volgelingen van de generalissimo werd geëxecuteerd, probeert nu een en ander recht te zetten. Zijn ‘Ley de Memoria Historica’ (‘Wet op de Historische Herinnering’ ) wil eerherstel voor de slachtoffers van de burgeroorlog (1936-1939) en de 36-jarige dictatuur die daar op volgde.
 
Niet, dat alsnog de juridische jacht wordt geopend op de resterende verantwoordelijken. Maar vonnissen uit die tijd worden nietig verklaard, archieven openen hun deuren voor families die opheldering willen over vermoorde verwanten. En kinderen en kleinkinderen van Spanjaarden die de dictatuur ontvluchtten krijgen het recht op de Spaanse nationaliteit.

Toch is de wet omstreden. Het valt veel Spanjaarden zwaar de Franco-tijd te veroordelen, ook al spreekt de tekst over alle slachtoffers – dus ook over de doden die door toedoen van zijn tegenstanders, de republikeinen, vielen.

De katholieke kerk bijvoorbeeld, steunpilaar van het regime, ziet zichzelf meer als slachtoffer dan dader. Afgelopen weekend reageerden de bisschoppen ’met grote vreugde’ op de zaligverklaring in Rome van 498 geestelijken die door het republikeinse kamp werden vermoord. Maar excuses over de steun aan Franco bleven opnieuw uit.

De conservatieve Partido Popular, waarvan de voorloper eind jaren zeventig werd opgericht door Franco-veteranen, reageerde ronduit vijandig. De partij zal de wet – ’een enorme vergissing’ – niet steunen, omdat het ’oude wonden openhaalt en de Spanjaarden verdeelt’.

PP-prominent en oud-minister Jaime Mayor Oreja zei in een opzienbarend interview geen reden te zien het franquismo te veroordelen. “Dit is deel van onze geschiedenis, het vertegenwoordigde een groot deel van de Spanjaarden, waarom zou ik dat veroordelen?”

Een vergelijking met het nazisme en stalinisme, dat ook werd gesteund door talloze Duitsers en Russen, wijst Mayor Oreja van de hand. “Er waren in de burgeroorlog twee bendes die elkaar bevochten, in Duitsland was er maar één bende, één beul.”
De uitlatingen van Mayor Oreja mogen bevreemding wekken, zijn visie krijgt voor een deel wel steun van historici die de afgelopen jaren de vele mythen rond de burgeroorlog te lijf gingen.
 
Zo is de strijd vaak voorgesteld als een confrontatie tussen een links, democratisch gezind kamp en het fascisme. De Amerikaanse Hispanist Stanley G. Payne noemt die lezing ’de legende van roodkapje’. Want democraten waren uiterst schaars in het republikeinse kamp, dat een coalitie was tussen liberalen en een radicaal samenraapsel van revolutionair socialisten, communisten en anarchisten.

Al snel hadden compromisloze marxisten het voor het zeggen. Zij stonden onder leiding van Stalin en de Komintern, zijn sinistere organisatie voor internationale operaties.
Volgens de Britse militair-historicus Antony Beevor, auteur van het in Spanje zeer succesvolle standaardwerk ’De strijd om Spanje’, is er zelfs nauwelijks twijfel mogelijk over de vraag waar een overwinning van de republikeinen toe had geleid. Het zou een sovjetsatelliet naar Oost-Europees model zijn geworden.

BRON:  Dagblad Trouw.